شما اینجا هستید: Home مرکز مطالعات بحران حاشیه نشینی در آذربایجان جنوبی/بخش دوم: شهر تبریز

بحران حاشیه نشینی در آذربایجان جنوبی/بخش دوم: شهر تبریز

 چالش­ها و تهدیدها

وقتی رسمیتتنهابرای کسانی است که قدرت سیاسی واقتصادی دارند ، فقراگزینه ای جز غیر رسمی بودن ندارند.(دو سوتو)

 

مقدمه

بدون ترديد عمده ترين ويژگي قرن حاضر، گشوده شدن چشم اندازهاي جديد در سكونتگاههاي انساني و تمركز بي سابقه جمعيت در كلانشهرها و جهانشهرها ميباشد. طي دهه هاي اخير به تدريج محلات نابسامان و سكونتگاههاي غيررسمي به طور عمده درحاشيه ي كلانشهرها و شهرهاي بزرگ كشور، خارج از برنامه رسمي توسعه شهري و به صورت خودرو شكل گرفته و گسترش يافته است. این محلات خودرو يا حاشيه نشين به بيان درست تر، اسكان غيررسمي ناميده شده اند و كاركرد اصلي آنها تامين زمين و الگوي ساخت متناسب با توان مالي گروه هاي كم درآمد مهاجر از روستاها يا گروه هاي كم درآمد و فقير شهري رانده شده از بافت موجود شهرهاست .اينگونه سكونتگاهها كه سيمايي نازيبا، خدماتي پايين و ساكنيني كم توان و مشاغلي نامطمئن دارند، محيطي آماده براي پذيرش نابهنجاريهاي اجتماعي فراهم مي سازند و خطرپذيري بالايي در برابر سوانح طبيعي و انساني دارند. اين پديده بنابر مشاهدات جهاني و آسيب شناسي فرايند شهرنشيني در كشورهاي در حال توسعه پديده اي موقتي و روبه زوال نيست، بلكه همواره رو به گسترش است. بنابر برآورد برنامه اسكان بشر سازمان ملل متحد، بيش از 50 درصد ساكنان شهرهاي كشورهاي كم درآمد و 20 درصد كشورهاي ميان درآمد، در اين نوع سكونتگاهها زندگي ميكنند كه سنجه هاي سواد، تندرستي، درآمد و پيشرفت اجتماعي از ميانگين شهري در آن كشورها پايين تر است و شايسته ي شان و كرامت انساني نيست. در مجموع بايد گفت اسكان غيررسمي حاصل سياستهاي شكست خورده، مديريت و حكومتداري بد، فساد، مقررات نامناسب، بازار مسكن ناكارآمد، نظامهاي مالي غيرپاسخگو و فقدان بنيانهاي اراده ي سياسي است. وجود بيش از يك سوم جمعيت شهر تبريز در اسكان غيررسمي و رشد سريع آن، هشداري جهت اهتمام جدي به اين مسئله است. چاره جويي دشواري هاي كنوني اين محلات همزمان با پيش نگري مشكلات آتي ناشي از رشد آنها امري ضروري است كه اقدامات ويژه و همه جانبه اي متفاوت از روال فعلي را مي طلبد. اين اقدامات بنا بر ماهيت از يك سو ميبايست به صورت يكپارچه وچند بخشي در محيط كالبدي انجام شود و از سوي ديگر بايد از اقدامات كالبدي و حتي پيش از آنها با برنامه هاي اقتصادي-اجتماعي براي اين اجتماعات همراه شود لازمه ي اين چنين رهگشايي جامع و همه سونگر، همسوئي و همياري دستگاههاي ذيربط است.

در حال حاضر سكونتگاههاي غيررسمي در شهر تبريز با وسعت 400 هكتار و جمعيتي متجاوز از 400000 نفر ميباشد. جمعيت محلات اسكان غيررسمي در اين شهر از بي مهري هاي سياستهاي توسعه شهري رنج ميبرند و شاخصهاي اجتماعي- اقتصادي وكالبدي آنها در وضعيت نامناسبي قرار دارند.

 معرفی شهر تبریز

شهر تبریز در موقعیت 9 380 و 1َ 380 عرض شمالی و 23 360 و 11 460 طول شرقی در شمال غرب کشور و در ارتفاع 1340 متر، در حدود131 کیلومترمربع از جلگه وسیع و نسبتاً مسطحی را در کناره‌ی شرقی دریاچه ارومیه اشغال کرده است.شهر تبريز با جمعيتي بالغ بر 000,400,1 نفر و مساحتي معادل 167 کيلومتر مربع پرجمعيت‌ترين شهر آذربایجان جنوبی به شمار مي‌آيد.

 ویژگی‏های اجتماعی – اقتصادی

جمعیت

 تبریز به عنوان بزرگ‌ترین نقطه شهری در شمال غرب ایران و یکی از شهرهای پر جمعیت آن به شمار می‏رود که همواره در سال‌های گذشته با افزایش جمعیت و توسعه فیزیکی و کالبدی مواجه بوده است. این شهر امروزه نیز بعد از تهران، مشهد و اصفهان به لحاظ تعداد جمعیت شهرنشین کشور در رده چهارم کشوری قرار دارد. سیر رشد جمعیت شهر، ناشی از جریانات سیاسی و اقتصادی کشور از جمله اصلاحات ارضی، بالا رفتن قیمت نفت و ایجاد صنایع مونتاژ و.... در قبل و بعد از انقلاب نیز تابع تحولات اجتماعی و سیاسی همچنین موضوع جنگ تحمیلی و چندین عامل دیگر بوده است. سیاست­های دولت در دوره آخر (75-1365) مبنی بر کنترل جمعیت و بالا رفتن سطح آگاهی مردم و غیره نرخ رشد جمعیت کاهش چشمگیری داشته است. تبدیل تعداد قابل توجهی از نقاط روستایی به شهر و اعمال سیاست­های باز دارنده مهاجرت روستا- شهری موجب گردیده نرخ رشد شهری این دوره کاهش چشمگیری به خود بگیرد.

 بررسی مقایسه‏ای سهم جمعیت شهر تبریز در قبال جمعیت استان بیانگر آن است که سهم شهر تبریز از جمعیت شهری استان از4/53 درصد در سال 1355 به 3/46 درصد در سال 1375رسیده است که این امر نشان از تعدیل در توزیع جمعیت شهری استان دارد. نرخ رشد جمعیت شهر تبریز از 97/4 درصد در سال 1355 به 73/1 درصد در سال 1385 رسید (بابایی اقدم،78:1386 ). همچنین بررسی نرخ رشد جمعیت شهر تبریز حاکی از آن است که از سال 1365 تا 1385روندی کاهش داشته است. اوج افزایش جمعیت شهر در دوره 65-1355 با نرخ رشد 97/4 درصد اتفاق افتاده است که جمعیت بالغ بر 373511 نفر به پیکره شهر اضافه نموده است.کمترین آن مربوط به دهه 85-1375 می‏باشد که نرخ رشدی معادل 73/1 درصد داشته است که نتیجه آن اضافه شدن 207017 نفر به جمعیت شهر بوده است (آذر،1386 : 54 ).

 در طرح توسعه و عمران و حوزه نفوذ و طرح تفصیلی تهیه شده تبریز در سال 1373که در تاریخ 28/1/74 به تصویب شورای عالی شهرسازی­ و معماری رسید، در مورد جمعیت­ این ­شهر پیش‌بینی‌ها بدین صورت می‏باشد: جمعیت شهر با کاهش تدریجی نرخ رشد از 9/4 % دهه 75-1365 به حدود 6/4% نسبت به سال‌های 70-1365 تعدیل یافته که با تحقق برخی از برنامه‌ها با کاهش نرخ رشد به 4% برای سال 75-1370 و 5/3 % برای سال‌های 80-1375 و 8/2 برای سال‌های 85-1380 خواهد رسید. جمعیت شهر نیز از 500/971 نفر در سال 1365 به 600/210/1 نفر در سال 1370و1427900 نفر در سال 1375 و1749300 نفر در سال 1380 و00800/2 نفر در سال 1385 بالغ خواهد شد. اما آنچه در عمل مشاهده می‏شود تفاوت فاحشی بین پیش­بینی‏ها وجود دارد. به عبارت دیگر هیچ کدام از پیش بینی‏های مشاور تحقق نیافته است. به طوری که جمعیت شهر از 9715000 در سال 1365 به 1191043 نفر در سال 1375و1398060 نفر در سال 1385 بالغ شده است. بدین ترتیب نرخ رشد جمعیت شهر تبریز از 97/4 درصد طی سال‌های 1355 تا 1365 به 19/2 درصد طی دهه 1365 تا 1375 و نهایتاً به 73/1درصد طی سال‌های 1375 تا 1385 کاهش یافته است که این ارقام با ارقام پیش بینی شده طرح توسعه و عمران که حدود 3 درصد می‏باشد، تفاوت بسیاری را دارا است (بابایی اقدم،1386 :76-74).

جدول تحولات جمعیت و خانوار در شهر تبریز طی سال‌های (1385-1335)

سال

تعداد جمعیت

تعداد خانوار

نرخ رشد جمعیت

بعد خانوار

تعداد افزایش جمعیت

1335

289996

54859

93/1

1/5

456/76

1345

403413

77047

78/3

1/5

417/113

1355

597976

117534

35/3

02/5

563/194

1365

971482

201378

97/4

84/4

373/506

1375

1191043

269584

15/2

32/4

561/219

1385

1398753

378460

73/1

69/3

433/174

مأخذ:مرکز آمار ایران،1385

بعد خانوار

 تعداد خانوارهای ساکن در شهر تبریز در سال 1335 برابر 54849 خانوار بوده که به 378460 خانوار در سال 1385رسید. به­عبارتی­درطول 5 دهه (1385-1335 )301413 خانوار به کل خانوارها اضافه شده است. بیشترین میزان بعد خانوار مربوط به 1335با 1/5 نفر و کمترین آن در سال 1385 معادل 69/3 نفر بوده است که نشان دهنده کاهش حجم و بعد خانوار در طی دهه‏های گذشته بوده است. حجم خانوارهای شهر به موازات گسترش شهر، رواج آپارتمان‌نشینی و مشارکت بیشتر زنان­ در فعالیت‌های­ اجتماعی محدودتر شده است. علاوه بر موارد ذکر شده بهبود سطح سواد و توسعه امکانات بهداشتی و درمانی نیز در تحدید تعداد فرزندان خانوارها و در نهایت حجم خانوارهای شهری نقش آفرین بوده‏اند (عرصه،جلد 128:8).

ترکیب جنسی جمعیت

 بر اساس آمار سرشماری نفوس و مسکن در شهر تبریز نسبت جنسی با نوساناتی کاهش یافته و از 05/107 در سال 1345 به 105 در سال85 رسیده است. جدول 4-5 تحول در نسبت جنسی جمعیت شهر تبریز را در مقاطع مختلف سرشماری نشان می­دهد.

جدول شماره 4-5- نسبت جنسی شهر تبریز(85-1345)

سال

تعداد مرد

تعداد زن

نسبت جنسی

1345

208577

194836

05/107

1355

310887

287089

29/108

1365

497115

474367

80/104

1375

609813

581230

91/104

1385

742319

706334

105

مأخذ: مرکز آمار ایران

 

تراکم جمعیت

 از نظر تراکم جمعیت، 80 درصد جمعیت شهر تبریز در 1درصد زمین شهر زندگی می‏کنند. میانگین تراکم ناخالص در محلات عمدتاً مسکونی تبریز حدود120 نفر در هکتار و در محلات قدیمی‏تر آن تا 170نفر در هکتار می‌باشد که با توجه به میانگین تراکم ناخالص جمعیت شهرهای کشور (100تا 200 نفر در هکتار ) می‏توان تبریز را شهری با تراکم متوسط دانست, این تراکم در محلات مختلف متفاوت است (محمد زاده،97:1384). در محلات فقیر نشین و حاشیه‏ای تراکم به مراتب بیشتر از 200 نفر در هکتار بوده، در حالی که در محلات مرفه نشین، تحت تأثیر وسعت واحدهای مسکونی و پایین بودن میانگین بعد خانوار کمتر از 50 نفر می‏باشد. مطالعات طرح جامع، تراکم جمعیتی محل‏های اجتماع همگون تیپ یک، دو، سه، چهار را به ترتیب 8/68 ،7/52 ،2/63، 6/51 نفر در هکتار بیان کرده است (عرصه،129،230:1374 ). تحلیل زمانی تراکم شهری تبریز در دهه‏های اخیر نشان می‏دهد که طی سال‌های 85-35 تراکم جمعیت از 247 نفر در هکتار در سال 1335 به 102 نفر در هکتار در سال 1385 نفر کاهش یافته است. در واقع روند سریع‌تر، گسترش فیزیکی شهر نسبت به جمعیت و تداوم گسترش افقی آن با سرعت نسبتاً بالا موجب کاهش تراکم تا حد 102 نفر شده است (جام کسری،6:1389).

جدول شماره توزیع تراکم ناخالص شهر تبریز به تفکیک مناطق سال 85

مناطق

جمعيت مناطق

مساحت(هکتار)

تراکم ناخالص جمعيتي

1

378768

3046

124

2

301359

3786

80

3

266249

3649

73

4

318581

2774

115

5

75947

467

163

6

29695

403

74

7

18189

3800

5

8

10570

3395

3

9

7586

3895

2

کل شهر

1398060

25235

55

لطفا ادامه مطلب را از فایل پیوست به حالت فایل text دانلود نمایید. 

 

پیوست ها:
دانلود این فایل (bohrane hashie neshini 2.doc)بحران حاشیه نشینی در آذربایجان جنوبی[چالش¬ها و تهدیدها/ بخش دوم: شهر تبریز]7625 Kb

سایت http://yenigamoh.com ارگان رسمی تشکیلات "یئنی گاموح" (جنبش نو بیداری ملی آذربایجان جنوبی) می باشد. نشر مطالب این سایت با ذکر منبع بلامانع است.

جهت ارتباط سریع با ما، می توانید با آدرس زیر تماس بگیرید. info@yenigamoh.com